یکشنبه  11/09/1386

گزارش اجمالی برنج

تهیه و تنظیم : رقیه سکوتی فر
 کارشناس ارشد گروه صنایع تبدیلی زراعی
 دفتر صنایع تبدیلی و تکمیلی بخش کشاورزی

1- تاریخچه تولید برنج و واریته های آن
2- ارزش غذایی
3- سطح زیر کشت و میزان تولید برنج
4- میزان مصرف تازه خوری برنج
5- میزان تولید مازاد بر میزان تازه خوری برنج
6- میزان ضایعات برنج در مراحل مختلف تولید ( کاشت ، داشت ، برداشت ، پس از برداشت و فرآوری )
 7- وضعیت موجود صنایع تبدیلی و تکمیلی برنج
8- انواع فرآورده های محصول در داخل و خارج از کشور
9- فناوری های مورد استفاده داخل کشور
10- وضعیت بازار برنج و محصولات فرآوری شده در داخل و خارج از کشور
11- چالش های فرآروی صنایع تبدیلی و تکمیلی مربوطه
12- راهکارهای مناسب جهت غلبه بر چالش های مربوطه

1- تاریخچه تولید برنج و واریته های آن :

 برنج مانند برخی از گیاهان زراعی از قدیمی ترین نباتاتی است که در دنیا برای تهیه خوراک انسان زراعت می شد . لیکن بطور دقیق مشخص نیست که برنج یا گندم کدام یک زودتر بوجود آمده اند .

 کشت و کار برنج در دنیا و تولید آن از نظر کیفیت و کمیت دارای اهمیت خاصی است . زیرا برنج یکی از نباتاتی است که دانه آن برای تامین غذای اصلی بیش از نصف مردم جهان بکار می رود . 

برنج عضو خانواده گرامینه ( گندمیان ) بوده و یکی از غلات مهم در مصرف انسان بشمار می رود .

 خاستگاه اصلی برنج ، آسیای جنوب شرقی است و از آنجا بتدریج به هند ، برمه و سایر نقاط جهان راه یافته است . بنابر اسناد تاریخی ، کشت برنج در چین و هند پیشینه هفت هزار ساله دارد ، پس از آن در کشورهای تایلند ، فلیپین ، ژاپن ، ویتنام ، کره شمالی و جنوبی ، مالزی و تایوان در آسیای جنوب شرقی سابقه دارد . در مورد ورود برنج به ایران ، نظریه های گوناگونی وجود دارد . بنا بر اظهارات تروفسکی سابقه کشت برنج در ایران به پایان دوره ساسانیان رسیده و گسترش وسیع آن از قرن دهم میلادی به بعد صورت گرفته و برخی نیز معتقدند ، شلتوک برای اولین بار در زمان خسرو انوشیروان از هند به ایران آورده شد ( تقی بهرامی ) . لائوفر (Laofer) نیز رونق کشت برنج را پس از تسلط اعراب در ایران نسبت داده و عقیده دارد در دوره ساسانیان برنج کاری در ایران وجود داشته است .

 پرفسور ام – جی – میسسون M.J.Mission عقیده دارد کشت برنج در ایران از اوایل قرن اول میلادی شروع شده است . اگر چه شلتوک در ایران اوایل قرن اول میلادی کشت می شده ، لکن گسترش آن در سطح وسیع باحتمال زیاد از قرن 6 تا 7 میلادی آغاز گردیده است . کشت برنج در اکثر استانهای ایران مرسوم می باشد (گیلان ، مازندران ، گلستان ، فارس ، خوزستان ، اصفهان ، کهکیلویه و بویرا حمد، چهارمحال و بختیاری ، ایلام ، سیستان و بلوچستان ، قزوین ، زنجان ، آذربایجان شرقی و غربی ، اردبیل ، لرستان ، خراسان و کرمانشاه ) عمده کشت برنج در استان های گیلان و مازندران که حدود 75 درصد از کل سطح زیر کشت برنج کشور را در بردارد انجام می گیرد .

 برنج دارای جنس و گونه های زیادی است که مهمترین جنس آن Oryza و گونه زراعی آن Sativa و همچنین Glabrima در آفریقاست و دارای دهها هزار رقم ( واریته ) می باشد . جنس Leersia برنج علوفه ای است که در تغذیه دام و طیور مورد استفاده قرار می گیرد . گونه Sativa در تغذیه انسان نقش مهمی دارد . برنج های رایج در ایران از گونه Oryza Sativa بوده که داری انواع ایندیکا ژاپونیکاو جاوانیکا می باشد .

طبقه بندی ارقام برنج از نظر تیپ اقلیمی :

• 1- نوع ایندیکا (Indica) : این نوع برنج در مناطق گرمسیر که در مقابل خشکی بیماری و آفت مقاوم و از نظر زمان رویش ارقام مختلفی دارد . خصوصیات این نژاد دانه دراز و طویل ، ساقه های بلند وحساس به ورس و بیماری بلاست بوده و خاصیت کودپذیری آن کم است و در کشورهای هندوستان ، سریلانکا ، تایلند و مالزی کشت می شود .
• 2- نوع ژاپونیکا (Japonica) : این نوع برنج ها از چین به ژاپن و کره انتقال یافت ، از نوع برنج معتدل و در مقابل سرما مقاوم بوده ، ساقه آن نسبتاٌ کوتاه و دانه آن گرد و کوتاه می باشد . این نوع برنج پس از پخت بهم چسبیده ، مقاوم به ورس و خاصیت کودپذیری آن خوب می باشد .
• 3- نوع جاوانیکا (Javanica) : از انواع حد واسط برنج بوده که از کشور اندونزی به تایلند و فیلیپین و سپس به تایوان برده شد و در کشورهای اندونزی ، فیلیپین ، تایوان و ژاپن کشت می گردد .

طبقه بندی ارقام برنج از نظر گیاه شناسی :

• 1- برنج دانه بلند : اندسپرم اینگونه برنج ها سفت و شیشه ای که پس از پخت ، خشک و دانه دانه شده که بهترین انوع برنج ها در کشورهای هندوستان ، تایلند ، اندونزی ، سورینام ، امریکای جنوبی و ویتنام کشت می گردد .
• 2- برنج دانه متوسط : اندوسپرم اینگونه برنج ها نرم و گچی و هنگام پخت حدود 15 درصد نشاسته به آب برنج داده و اینگونه برنج ها عموماً در چین ، مصر و ایتالیا کشت می گردد .
• 3- برنج دانه گرد یا کوتاه : اندوسیرم اینگونه برنج ها نرم و گچی است که در مناطق شبه قاره همچون کالیفرنیا ، مصر ، ایتالیا ، ژاپن ، پرتقال و اسپانیا کشت می گردد .

واریته های برنج در ایران :

• الف ) واریته های دانه بلند مرغوب و معطر :
   انواع صدری ، دمسیاه ، انواع طارم محلی ، سنگ طارم ، طارم هاشمی ، طارم دیلمانی ، صدری رشتی ، دم زرد ، دم سیاه ، طارم 75 روزه ، اهلمی طارم ، موسی طارم ، حسن سرایی ، میرطارم ، سالاری ، دمسیاه ، مشهد ، آبجی بوجی و مهر .
• ب ) دانه بلند پر محصول : 
  خزر ، نعمت ، ندا ، سپید رود ، هراز ، دشت ، آمل 3 .
• ج ) دانه بلند پر محصول مرغوب :
   فجر ، ساحل ، شفق ، نوید و کادوس .
• د ) دانه متوسط مرغوب :
   انواع بینام ، شصت رس ، محمدی چپرسر ، مصباح .
• س ) دانه متوسط پر محصول :
   فوجی مینوری ، اوندا ، چمپا و زرک .
• ر ) دانه کوتاه :
   حسنی ، عنبر بو ، گروه زرک ، شاهک و سید رقیه .
  

تقسیم بندی برنج از لحاظ نسبت طول و قطر دانه :

• 1- برنج های دانه متوسط که نسبت به قطر آن 3:1 است با طول بیش از 7 میلی متر .
• 2- برنج های دانه متوسط که نسبت طول به قطر آن بین 4:1/2 الی 9:1/2 است .
• 3- برنج های دانه قطور که نسبت طول به قطر آن بین 2:1 الی 3:1/2 است.
• 4- برنج های دانه گرد که نسبت طول به قطر کمتر از باشد و طول آن کمتر از 5 میلی متر است .

لازم به توضیح است که داخل هر یک از گروههای فوق ممکن است ارقامی با وزن هزار دانه متفاوت باشد .

2- ارزش غذایی :

 برنج یک منبع اصلی انرژی ، پروتئین ، ویتامین (B1) ، ریبوفلاوین (B2) ، نیاسین ، آهن و کلسیم در رژیم غذایی است . میزان کالری حاصله از برنج مشابه گندم و مقدار پروتئین موجود در آن کمتر از گندم است . در مقایسه با اقلامی نظیر گوشت و حبوبات ، برنج دارای پروتئین کمتری است . لیکن مواد قندی و نشاسته ای موجود در آن از سیب زمینی ، حبوبات و گندم بیشتر است.

3- سطح زیر کشت و میزان تولید برنج :

 سطح انواع واریته های شلتوک کشور در سال زراعی 84-1383 ، 628 هزار هکتار برآورد شده که استان مازندران 13/32 درصد از اراضی کشت برنج را به خود اختصاص داده است و استان گیلان نیز با 69/31 درصد اراضی برنج کاری کشور ، در جایگاه دوم قرار گرفته است . استانهای گلستان ، فارس و خوزستان به ترتیب با 67/9 ، 84/8 و 45/8 درصد از کشت اراضی برنج کشور، رتبه های سوم تا پنجم را دارا هستند و پنج استان مزبور جمعاً 78/90 درصد از اراضی برنج کشور را به خود اختصاص داده اند .

 سهم سایر استان های برنج کاری کشور 22/9 درصد بوده است .براساس آمار نامه وزارت جهادکشاورزی ، در 21 استان کشور ، شلتوک کشت می گردد. بالاترین سطح زیر کشت به استان مازندران با 201793 هکتار و پایین ترین سطح زیر کشت به استان یزد با 15 هکتار اختصاص دارد . 

تولید شلتوک کشور در سال زراعی 84-1383 ، 74/2 میلیون تن برآورد شده است . متوسط عملکرد انواع گونه ها 4357 کیلوگرم در هکتار بوده است . استان اصفهان با راندمان تولید 5595 و اردبیل با 1845 کیلوگرم در هکتار بترتیب بیشترین و کمترین عملکرد را بخود اختصاص داده اند .

4- میزان مصرف تازه خوری برنج :

 برنج یک محصول زراعی است که پس از عملیات فرآیند تبدیل در واحد شالی کوبی ، آماده مصرف می گردد . این محصول همانند سایر محصولات کشاورزی بویژه میوه ها مصرف تازه خوری ندارد و پس از پخت و فرآوری مورد استفاده غذایی قرار می گیرد . مصرف سرانه برنج 5/36 کیلوگرم اعلام شده است . در بعضی از منابع و کتب به میزان 38 تا 40 کیلوگرم نیز اشاره شده است .

5- میزان تولید مازاد بر میزان تازه خوری برنج :

 برنج تولیدی تکافوی مصرف جمعیت کشور را ندارد . از این رو هر ساله ناگزیر به واردات برنج از کشورهای تولیدکننده می باشیم ، براین اساس مازاد بر مصرف نداریم .

6- میزان ضایعات برنج در مراحل مختلف تولید ( کاشت ، داشت ، برداشت ، پس از برداشت و فرآوری ) :

الف ) ضایعات قبل از برداشت .

ب ) ضایعات برداشت و پس از آن .
ضایعات کاشت و داشت عبارتند از :

1. ضایعات بذر
2. - ضایعات سرما و گرما
3. - ضایعات باد و باران
4. - ضایعات خاک
5. - ضایعات آب
6. - ضایعات کود و سم
7. - ضایعات علف های هرز
8. - ضایعات خزانه
9. - ضایعات آفات و بیماری ها
10. - ضایعات ناشی از عدم تسطیح اراضی زیر کشت
11. - ضایعات ناشی از کوچک بودن قطعات برنج کاری
12. - ضایعات از کوچک بودن قطعات برنج کاری
13. - ضایعات ناشی از عدم کاربرد صحیح ماشین آلات
14. - ضایعات برداشت : بطور متوسط 6/0 درصد است ( وزارت جهادکشاورزی )
15. - ضایعات خرمنکوبی: بطور متوسط 45/0 درصد است ( وزارت جهادکشاورزی)
16. - ضایعات پس از برداشت : کیفی و کمی می باشند . در نتیجه ریزش ، بازیافت ناکافی ، فرآوری ناکارآمد ، ماشین آلات و تجهیزات ناکافی و ضعیف ، مهارت پایین اپراتورها، فساد بیولوژیکی ، هجوم آفات و حشرات انباری است . ضایعات مزرعه ، براساس مقیاس ضایعات فیزیکی محصول ، شکستگی یا ریزش دانه هاست . ضایعات انبار براساس نمونه های آفت زده و مورد حمله حشرات ، اندازه گیری می شود . ( جدول پیوست – آمار FAO ضایعات پس از برداشت آورده شده است ) .

 ضایعات کمی در فرآیند تبدل 4 درصد می باشد .

 7- وضعیت موجود صنایع تبدیلی و تکمیلی برنج : 

وزارت جهادکشاورزی 1168 فقره جواز تاسیس شالیکوبی با میزان کل ظرفیت تولید (اسمی ) 1193837 تن صادر کرده است که میزان سرمایه ثابت این مجوزها 879356 میلیون ریال با اشتغال 4699 نفر می باشد . از این مجوزها فقره داری پیشرفت فیزیکی درصد بوده .

 وزارت صنایع و معادن 242 فقره جواز تاسیس شالیکوبی ( برنجکوبی ) با میزان کل ظرفیت (اسمی ) 207225 تن صادر کرده است که میزان سرمایه ثابت این مجوزها 11224677 میلیون ریال با اشتغال 1004 نفر می باشد . از این مجوزها فقره دارای پیشرفت فیزیکی درصد بوده و  لازم به توضیح است که در بانک اطلاعات وزارت صنایع و معادن واحدهای شالی کوبی با اسامی برنج نیمکوب شده ، برنجکوبی ، خشک کن برنج و برنج سفید اعلام شده است .

 همچنین براساس استعلام بعمل آمده از استانها ، تعداد واحدهای فعال شالیکوبی بیش از 4000 عدد بوده که بشرح ذیل می باشد .

نام استان	تعداد واحد فعال
ایلام	54
اردبیل	3
خراسان رضوی	11
کهکیلویه و بویراحمد	306
زنجان	23
خوزستان	143
گلستان	124
اصفهان	252
فارس	95
گیلان	1500
مازندران	1250
چهارمحال و بختیاری	76
لرستان	20
قزوین	63
سیستان وبلوچستان	2

8- انواع فرآورده های محصول در داخل و خارج از کشور :

 محصول برنج داخل کشور اولین محصولی است که پس از مرحله تبدیل در کارخانه تولید می شود . بعلت عدم وجود تکنولوژی و کمبود شلتوک ، فرآوری چندانی روی این محصول صورت نمی گیرد . بروش سنتی ، نان برنجی در روستاها تولید می شود . همچنین می توان به آرد برنج ، برنجک و ... نیز اشاره نمود .

فرآوری برنج در خارج از کشور :

 1-8  برنج پاربویلد (Parboiled) یا نیم جوش :

شرح مختصری از فرآورده فوق داده می شود :

شلتوک طی سه مرحله جذب رطوبت - پختن – خشک شدن بشرح ذیل ، نیم جوش شده و آماده تبدیل می گردد .
 

• 1-1-8 کامیون شلتوک در قسمت ورودی کارخانه توزین و برای تعیین وضعیت نمونه برداری می شود .
• 2-1-8 شلتوک برای تمیز و درجه بندی شدن در قسمت بوجاری تخلیه می شود . دانه های نارس ، سبک و پوسیده از شلتوک جدا و مجدداً به انبار عودت داده می شود.
• 3-1-8 دانه های شلتوک سالم و پر در مخازن نگهداری و در نوبت قرار می گیرند . قسمت تعدادی مخزن به ظرفیت کافی برای نگهداری شلتوک وجود دارد.
• 4-1-8 برای جذب رطوبت ، شلتوک را بمدت 4 ساعت در آب 65 درجه سانتی گراد در مخزن نگهداری می نمایند .
• 5-1-8 پس از جذب رطوبت (44 درصد وزنی ) آب مخزن را تخلیه نموده و شلتوک را برای پختن بمدت 9 دقیقه در دیگ بخار آب 115 درجه سانتی گراد و 10 پاسکال فشار وارد می نمایند .
• 6-1-8 پس از پختن و تخلیه آب جوش ، شلتوک وارد خشک کن ها می شود . حرارت مورد نیاز دیگ بخار و خشک کن ها با پوسته زبر شلتوک در دو کوره کارخانه تامین می شود . خشک کن ها عمودی هستند . شلتوک خروجی خشک کن ها دارای 5/12 درصد رطوبت و 30 درجه سانتی گراد حرارت می باشد . برای کاهش حرارت ، شلتوک به مدت 4 روز در انبار نگهداری می نمایند.
• 7-1-8 شلتوک نیم جوش شده اکنون آماده سفید کردن ( تبدیل ) است که به قسمتهای پوست کن ، سفید کن ، درجه بندی برنج و کیسه گیری حمل می گردد.
• 8-1-8 هزینه پاربویل ( نیم جوش ) کردن یک تن شلتوک 25 دلار می باشد .
• 9-1-8 برای نیم جوش کردن 9 تن شلتوک ، 10 تن آب نیاز می باشد . در مدت نیم جوش کردن باید آب مخازن را مزه کنیم تا رنگ و بوی آن تغییر نکرده باشد و ماده کلرین در آن بوجود نیامده باشد .
• 10-1-8 پس از تبدیل نمونه محصول در آزمایشگاه کارخانه بررسی کمی ( ضایعات ) و کیفی ( رنگ و مقاومت ) و برای آزمایش میکروبیولوژی ماهیانه ، نمونه ها به آزمایشگاه تکنولوژی ارسال می گردد .
  

مزایای برنج نیم جوش شده :

• افزایش میزان پروتئین ، پیگمان ها ، مینرال ها و ویتامین ها در آندوسپرم دانه برنج که جدول آن آورده شده است .
• - هضم برنج پاربویل بدلیل هیدراته شدن نشاسته راحت تر است .
• - مصرف برنج نیم جوش شده برای بچه ها ، افراد مسن و افراد دیابتی توصیه می شود زیرا ماده گلیسن در خون را کاهش می دهد .
• - مصرف برنج نیم جوش شده برای افرادی که دچار نرمی استخوان شده اند بدلیل افزایش کلسیم توصیه می شود .
• - مصرف برنج نیم جوش شده برای افراد دارای فشار خون بالا و دارای ناراحتی معده توصیه می شود .
• - برنج پاربویل شده ، میزان 27 درصد ضایعات برنج سفید در مرحله تبدیل را به 10 درصد کاهش داده است .
• - برنج نیم جوش شده پس از پخت چسبندگی کمتری دارد .
• - برنج نیم جوش شده کمتر مورد هجوم آفات قرار می گیرند .
  

2-8 روغن سبوس برنج : ( استخراج روغن از سبوس (Bran) برنج )

 حدود 10 – 8 درصد وزن دانه شلتوک را سبوس قهوه ای تشکیل می دهد . بسته به ارقام برنج و نحوه سفید کردن آن 20 – 16 درصد وزن سبوس را روغن قابل استخراج تشکیل می دهد .

 درصد روغن ارقام دانه بلند شلتوک نیم جوش شده و تبدیل شده در کارخانجات مدرن بیشتر از برنجی است که بصورت خام تبدیل می شود . زیرا حرارت موجب کاهش فعالیت لیپازها ، آنزیم های پکتیک و پروتئاز ها در سبوس برنج می شود . با بررسی های بعمل آمده در کارخانه شرکت اروزر (Arrozar) که با سرمایه گذاری 6 شرکت وابسته به کشاورزان در کشور اروگوئه تاسیس شده ، از سال 1994 شروع به جمع آوری سبوس از کارخانجات شالیکوبی و استخراج روغن از آن نموده است و این کارخانه در سال 11 ماه فعال است و از هر 100 تن سبوس ، 15 تن روغن استخراج می نماید .

 20 درصد روغن استحصالی درجه یک به خارج صادر و بقیه روغن درجه دو که عمدتاً در بازار اروگوئه مصرف می شود . هر چه زمان استخراج سبوس از شلتوک در شالی کوبی کمترگذشته باشد ، سبوس زرد و روشن و درصد روغن استحصالی از آن بیشتر است . زیرا سبوس در مجاورت هوا اکسیده و عمل اسیدی فیکاشن (Acidification) سبب افزایش فتی اسید (Fatty acid) می شود . بهتر است پس از استخراج سبوس ، کمتر از 20 روز به کارخانه روغن گیری تحویل گردد .

 ظرفیت سالیانه این کارخانه 27 هزار تن سبوس می باشد ولی تاکنون حداکثر 23000 تن سبوس تامین شده است . کارشناس فنی کارخانه تولید روغن با این ظرفیت را کاملاً مقرون به صرفه و اقتصادی می داند .

 پس از آزمایش نمونه سبوس و سالم بودن آن ، سبوس را در انبار سر پوشیده مرطوب و سرند می گردد . برای سهولت فرآوری ، پودر سبوس دستگاه فشرده شده و بشکل میله یا تسمه در می آید . برای تفکیک تفاله و عصاره حاوی روغن ، میله سبوس را بمدت 2 ساعت در مخزن هگزان در 70 درجه سانتی گراد حرارت و مکرر شستشو داده می شود . Deffatted bram یا تفاله که حاوی یک درصد روغن است به انبار عودت داده و به مصرف خوراک دام می رسد . عصاره سبوس در قسمت بعد تحت فشار حوشانده تا بخشی از روغن آن که زلال و طلایی رنگ است ، استخراج و برای صادرات ظرف گیری می شود . بخش دیگر که معمولاً تیره رنگ و حاوی مقدار غیر مجاز تری فتی اسید (Trifatty acid) می باشد وارد پروسه سود سوزآور (Naoh) شده تا میزان (Fatty acid) آن به 5/0 درصد کاهش یابد .

 در این مرحله برای جلوگیری از اکسیده شدن روغن ، میزان پیگمان های رنگی ، کلروفیل و کاروتن آن را کاهش می دهند . روغن استحصالی که رنگ روشن و بوی مطبوعی دارد برای مصرف خوراکی به قسمت بسته بندی تحویل می گردد .

مزایای مصرف روغن برنج :

• 1- روغن برنج حاوی ویتامین ها و عناصر طبیعی و آنتی اکسیدان هایی است که در کاهش کلسترول بد خون موثر می باشند .
• 2- مصرف روغن برنج برای بیماران دیابتی مضر نمی باشد ، چون موجب ساخته شدن کلسترول بد نمی باشد .
• 3- مصرف روغن برنج برای افرادی که مبتلا به بیماری نرمی استخوان هستند توصیه می شود . زیرا کلسیم موجود در روغن موجب بهبود بیمار می شود لذا مصرف آن برای کودکان و افراد سالخورده توصیه می گردد .
• 4- میزان کم سدیم در روغن برنج و زیادی پتاسیم در آن موجب بهبودی بیماران دارای فشار خون بالا می شود .
• 5- با مصرف روغن برنج میزان رسوب عناصر در دیواره رگها ، کاهش یافته و سیستم گردش خون با سهولت جریان می یابد ، لذا سبب بهبود بیماران قلبی میشود .

 

 همچنین از سبوس حاصل از دانه برنج بروش معمول تبدیل در کارخانجات ، روغن سبوس قابل استحصال است .

فناوری تولید روغن خوراکی از سبوس برنج :

 مراحل فرآیند تولید روغن خوراکی با کیفیت بالا از سبوس برنج شامل پالایش سبوس ، پایدار سازی حرارتی (Heat treatment) ، خشک کردن (cleaning drying) ، استخراج (extraction) واکس زدایی (dewaxing) ، صمغ زدایی (Degumming) ، تصفیه (deacidification / refining) رنگ زدایی (Decolorization / bleaching) ، بوزدایی (Deodorization) و زمستانه کردن (Winterization) می باشد . نمودار مراحل عمومی فرآیند بشرح زیر نشان داده می شود .

 

9- فناوری های مورد استفاده داخل کشور :

1-9 سیستم های تبدیل برنج در ایران ، عمدتاًً دارای فناوری سنتی می باشند که به یک نمونه از آن در استانهای شمالی کشور اشاره می شود .
مخزن شلتوک > الک کلش کش (لاستیکی) > پوست کن غلتک (لاستیکی) > پوست کن (تیغه ای)

2-9 سیستم تبدیل تیغه ای ( پوست کن سفید کن تیغه ای ) :

 این سیستم در واقع همان سیستم رایج سنتی می باشد . با این تفاوت که در آن متاسفانه پوست کن غلتک لاستیکی حذف شده و عملیات پوست کنی و سفید کنی توسط دو یا سه ماشین پوست کن تیغه ای که به صورت سری در مسیر هم قرار داده شده اند صورت می گیرد .

3-9 سیستم تبدیل با سفید کن سایشی :
ترتیب کاری این سیستم بشرح زیر می باشد :

• 1- غربال تمیز کننده شلتوک
• 2- پوست کن غلتک لاستیکی
• 3- پادیه
• 4- سفید کن سایشی ( صفحه ای )
• 5- صیقل دهنده ( پالیشر )
• 6- غربال درجه بند برنج
• 7- مخزن کیسه گیری
  

4-9 سیستم تبدیل چینی :

• الک پاک کننده ( گردشی – مرتعشی )
• - سنگ گیر ( مکنده و ... )
• - سپراتور ( جدا کننده شلتوک )
• - پوست کن برنج ( غلتک لاستیکی ) ، بادی
• - پولیشر بارل آهنی ، دوول عمودی ، سنگ سمباده دوبل ، پولیشر آبی .
• - دستگاه بسته بندی خودکار .
• - بالا بر ها ، لوازم همراه
• - لوازم همراه
• - لوله ها و تجهیزات مربوط به سیستم مکنده
• - دستگاه ترکیبی شالی کوبی ( پوست کن و پولیشر برنج ) نیز موجود می باشد.

سیستم های تبدیل در جهان :

• پیش بوجاری
• - بوجاری
• - درجه بندی شلتوک
• - پوست کنی
• - جداسازی پوست
• - جداسازی برنج از شلتوک ( پادیه )
• - جداسازی دانه های نارس
• - سفید کنی و صیقل دهی
• - درجه بندی برنج و دانه های شکسته
• - براق سازی
• - روغن کشی
• - تولید محصولات آردی

لازم به توضیح است که براساس بررسی های بعمل آمده استاندارد خط تبدیل ایران و کشورهای خارجی در مراحل نهایی تدوین است که پس از چاپ ارائه خواهد شد

10- وضعیت بازار برنج و محصولات فرآوری شده در داخل و خارج از کشور :

1-10 در حال حاضر کارخانه های شالیکوبی کشور بصورت حق العمل کاری تبدیل شلتوک به برنج را انجام می دهند ( باستثنای یک یا دو واحد بزرگ تجاری ) در این سیستم کشاورز شلتوک خود را برای تبدیل به برنج سفید به کارخانه برده و پس از سفید شدن حق الزحمه مربوطه را پرداخت کرده و آن را تحویل گرفته و برای فروش در بازار یا مصرف خود می برد . نرخ حق العمل کاری براساس استعلام در استانها متفاوت است و از حداقل 150 تا 280 ریال در هر کیلوگرم شلتوک می باشد .

 قیمت ارقام مختلف برنج از قبیل پر محصول ، دانه بلند ، مرغوب و بومی در بازار ایران متفاوت می باشد . هزینه تولید هر هکتار برنج ارقام پر محصول مانند خزر ، فجر ، ساحل ، سپید رود ، ندا و نعمت و ... توسط کارشناسان وزارت جهادکشاورزی به منظور پیشنهاد قیمت تضمینی ارقام فوق الذکر در سال 1383 محاسبه گردیده و پس از ارائه و پیشنهاد قیمت خرید تضمینی مناسب و قابل قبول برنج از جانب وزارت جهادکشاورزی به شورای اقتصاد ارائه می گردد . این شورا به دلایل مختلف از قبیل محدودیت افزایش همه ساله قیمت کالاهای اساسی به منظور حمایت از مصرف کنندگان و ملحوظ نمودن تورم سالیانه اعلام شده از بانک مرکزی و سایر ملاحظات دولتی ، قیمت پیشنهادی را تعدیل و کاهش داده که این امر باعث نقصان قیمت خرید تضمینی نسبت به هزینه تولید برنج گردیده است . براساس استعلام بعمل آمده از مراکز ذیربط برنج میانگین قیمت عمده فروشی ارقام اصلی ( صدری درجه 1 – هاشمی ) 13000-12000 ریال در هر کیلو و میانگین قیمت ارقام پر محصول ( ندا و نعمت ) در بازار عمده فروشی 7500 ریال می باشد . همچنین قیمت آرد برنج به عنوان فرآورده برنج در بازارهای داخلی خرده فروشی 8000 ریال گزارش شده است .

2-10 بازار خارج از کشور :
برنج تایلندی : 250 دلار برای هر تن و برنج باسماتی ( پاکستانی ، هندی ) 450-300 دلار برای هر تن گزارش شده است .

11- چالش های فرآروی صنایع تبدیلی و تکمیلی مربوطه :

• عدم تکافوی شلتوک تولیدی کشور .
• - عدم آماده سازی زیر ساختارها برای ایجاد صنایع تبدیلی روغن کشی از سبوس .
• - نرخ بالای بانکی تسهیلات و وامهای متقاضیان .
• - عدم کنترل بر ورود ماشین آلات تبدیل خارجی .
• - عدم حمایت کامل از صنعتگران و سازندگان داخلی خط تبدیل .
• - کیفیت غیر قابل رقابت و غیر استاندارد فرآورده آرد برنج .
• - عدم غنی سازی آرد برنج تولیدی کشور .
• - نبود و فقدان بسته بندی های نوین در برنج .
• - هزینه تولید بالای برنج .
• - نبود مرکز کنترل و تقلب برنج بسته بندی شده .
• - ورود بی رویه برنج خارجی به ایران .
• - حق العمل کاری بودن فعالیتهای واحدهای شالی کوبی .
• - عدم آموزش کارکنان و کارشناسان بخش دولتی و خصوصی به خارج از کشور برای آشنایی با صنایع تبدیلی و فرآوری برنج .
• - نبود اتحادیه شالی کوبی داران در سراسر استانهای برنج خیز کشور غیر از 3 استان شمالی .
• - عدم وجود نرخ تبدیل یکسان و منطقی در واحدهای شالی کوبی کشور .

12- راهکارهای مناسب جهت غلبه بر چالش های مربوطه :

• - افزایش تولید شلتوک کشور طبق برنامه کشت تا مرز خودکفایی .
• - ایجاد زیر ساختارهای مناسب مانند مخازن ذخیره نگهداری سبوس و انتقال بموقع آن به کارخانه جهت استخراج روغن .
• - کاهش نرخ تسهیلات بانکی .
• - حمایت کامل علمی ، مالی و ... از صنعتگران و سازندگان داخلی خط تبدیل .
• - کنترل و نظارت مداوم و علمی بر ورود ماشین آلات خط تبدیل و تایید آن توسط مرکز و موسسات علمی .
• - افزایش کیفیت و جلوگیری از تقلب آرد برنج تولیدی .
• - غنی کردن آرد برنج با ویتامین ها و املاح .
• - گسترش و ارتقاء سیستم های بسته بندی نوین و جدید در اوزان کم boil in bag با رویکرد صادرات .
• - کاهش هزینه تولید برنج .
• - ایجاد مرکز کنترل و نظارت بر برنج با همیاری اتحادیه ها و بخش خصوصی .
• - کنترل و نظارت بیشتر توسط بخش دولتی ( وزارت جهادکشاورزی – وزارت بازرگانی ) بر واردات برنج .
• - افزایش و ارتقاء تولید تجاری شالی کوبی ها و خرید شلتوک .
• - آموزش کارشناسان دولتی و کارکنان واحدهای شالی کوبی در دوره های کوتاه مدت و میان مدت .
• - تقویت و ایجاد اتحادیه شالی کوبی داران در کلیه استانها .
• - تصویب نرخ تبدیل با حضور بخش دولتی و اتحادیه شالی کوبی داران در استانها .