اطلاعات كلي • درآمد ناخالص ملي، در سال 2000: 1590
• منابع آبي تجديد شونده: 1357 كيلومتر مكعب
• ميزان آب جاري: 1000 كيلومتر مكعب
• غذاي اصلي: برنج، گندم، روغن و چربي، شكر و عسل، حبوبات
• مصرف برنج، در سال 1999: 2/168 كيلوگرم برنج آسياب كرده براي هر نفر در سال
فصل توليد |
كاشت |
برداشت |
اوس |
آوريل – مه |
ژوئيه –
اوت |
آمان |
آوريل – مه |
نوامبر – دسامبر |
بورو |
دسامبر - فوريه |
آوريل – مه |
بنگلادش در شمال شرقي آسياي جنوبي بين عرض جغرافيايي 20 و 26 درجه شمالي و طول جغرافيايي
88 و 92 درجه شرقي قرار دارد. اين كشور از غرب، شمال، و شمال شرقي به هند، از جنوب
شرقي به ميانمار، و از جنوب به خليج بنگال محدود ميباشد.
بجز نواحي تپه ماهور جنوب شرقي و شمال شرقي، و نواحي كوهستاني مركزي و شمال غربي، بنگلادش
متشكل از زمينهاي پست و حاصلخيز ميباشد. در حدود 230 رودخانه و ريزابههاي آنها با
طول 24140 كيلومتر از داخل كشور به خليج بنگال ميريزد. خاك آبرفتي به صورت مداوم با
سيلت سنگين رسوبي ناشي از رودخانهها و سيلهاي مكرر طي فصل بارش حاصلخيز ميشود.
بنگلادش در3aez، با آب و هواي استوايي گرم و مرطوب، و دوره رشد 230> روز در بيشتر
نواحي كشور، قرار دارد. اين كشور داراي اقليم موسمي نيمه استوايي ميباشد. تابستان،
فصل مونسون، و زمستان مهمترين فصول سال ميباشند. زمستان، كه ملايم ميباشد، از نوامبر
تا فوريه با كمينه دمايي 7 تا 13 درجه به طول ميانجامد؛ در تابستان، بيشينه درجه حرارت
از 24 تا 41 درجه متغير ميباشد.
فصل مونسون از ماه ژوئن آغاز شده و تا ماه اكتبر ادامه مييابد. اين دوره داراي %80
از بارش سالانه ميباشد، كه از 1200 تا 2500 ميليمتر متغير است. حداكثر بارش در نواحي
ساحلي و نواحي شمالي سيلت و ميمنسينگ، همجوار با آسام و مگالاياي هندوستان ثبت شده
است.
پيشرفتهاي اخير در بخش برنج تقريبا %80 از زمينهاي كشور تحت كشت برنج ميباشند. تنها %15 از اين زمينها داراي
پوشش جنگلي ميباشند. در سالهاي 1999-2000، تقريبا %50 از زمينهاي حاصلخيز خالص دو
برابر، و %13 از آنها سه برابر محصول دادند. شدت حاصلخيزي در اواسط دهه 1990 %175 بود. با اينحال، شدت حاصلخيزي در نواحي ساحلي تحت تأثير شوري و در حوزههاي آبي سيلخيز و راكد پائين بوده است.
كشاورزي، شغل اصلي مردم، %63 از نيروي كار فعال را تحت پوشش قرار ميدهد. اين ميزان
با %30 از gdp در سال 2000 در ارتباط ميباشد، كه %57 از آن ناشي از توليد محصول ميباشد.
%77 از كل نواحي زير كشت و دوسوم از ارزش افزوده توليد محصول به برنج اختصاص دارد.
تأكيد سياستهاي دولت و تحقيقات بر دستيابي به خودكفايي در توليد غلات با حمايت مثبت
براي توزيع وروديهاي كشاورزي مدرن مانند كودهاي شيميايي و آب آبياري ميباشد. حمايت
از اين سياست و دستاوردهاي عمده تحقيقات بخش دولتي و آژانسهاي توسعه موجب شد كشور
به ركورد %5 رشد سالانه در توليد غلات از سال 1996 تا 2000 دست يابد. استراتژي كنوني
توسعه بر تنوع كشاورزي و محصول از طريق تخصيص مجدد منابع به غير از توليد برنج تأكيد
دارد، كه از طريق افزايش مداوم بهرهوري زمين و نيروي كار، و عرضه به موقع بذر و كود
مرغوب ممكن ميباشد.
وضعيت برنج
اكوسيستمهاي عمده برنج عبارتند از ارتفاعات (اوس پيش مونسون بذرپاشي مستقيم)، آبي
(عمدتا بورو خشك)، دشتهاي ديمي (عمدتا آمان پيوندي در فصل مونسون، 0-50 سانتيمتر)،
آب راكد عميق (50-100 سانتيمتر)، آبهاي عميق (cm100>)، آب شور كشندي، و آب غيرشور
كشندي.
از زمان استقلال بنگلادش در سال 1971 نواحي كشت برنج تقريبا ثابت مانده است، اما تغيير
چشمگيري در كشت برنج ايجاد شده است. طي سه دهه گذشته، نواحي زيركشت برنج بورو پرمحصول،
به قيمت آمان آب عميق پرخطر و بسيار كممحصول و محصولات برنج اوس ارتفاعات، از 8/0
به 4/3 ميليون هكتار افزايش يافته است. طي اين دوره، ناحيه زير كشت برنج اوس از 4/3
به 3/1 ميليون هكتار و ناحيه زير كشت برنج آمان آب عميق از 1/2 به 7/0 ميليون هكتار
كاهش يافته است. با اينحال، برنج آمان هنوز هم در 7/5 ميليون هكتار كشت ميشود. اخيرا،
مقداري از زمينهاي كشت برنج اوس براي پرورش سبزيجات و ميوه پرارزش تغيير يافتهاند.
گونههاي جديد (mvها) در حدود %95 از برنج بورو (آبي) را تشكيل ميدهند. آمان پيوندي
در حدود %60 و اوس در حدود %40 از mvها را تشكيل ميدهند. برنج آب عميق فقط گونههاي
بومي ميباشد. تخصيص مجدد زمين از گونههاي سنتي به mvها علت اصلي رشد محصول و توليد
برنج بوده است. ميانگين كنوني ha/t4/3 محصول برنج از سال 1999 تا 2000 سالانه %2/2
افزايش يافته است. توليد برنج با افزايش ساليانه %5/2 طي دهه گذشته، و ساليانه %5 طي
پنج سال قيل عليرغم سيل ويرانگر سال 1998، به 36 ميليون تن در سال 2000 رسيده است.
محدوديتهاي توليد هميشه در هر كجا كه سيستمهاي برداشت محصول افزايشي مورد استفاده قرار ميگيرد و پسماندههاي
محصول براي سوخت و تغذيه درنظر گرفته ميشود، تداومپذيري مشكل به شمار ميرود. فضله
گاو، منبع قديمي كود، تبديل ميشود تا كمبود شديد سوخت در نواحي روستايي را برطرف كند.
با گسترش mvها، كودهاي شيميايي از 11 كيلوگرم ha/npk در سال 1970 به 110 كيلوگرم ha/npk
در سال 2000 افزايش يافته است. با حذف پسماندههاي كود در اواخر دهه 1980، مصرف كود،
با مصرف بيش از حد نيتروژن و مصرف بسيار كم فسفر، در پاسخ به روند نامطلوب قيمت نسبي
فسفر و ازت، كه بيشتر وارداتي ميباشند، نامتعادل شد.
خشكسالي متداول ميباشد، اما آبياري تكميلي در اواخر فصل مونسون آن را كاهش ميدهد.
آب زميني در زير سطح اغلب در همه جاي كشور موجود ميباشد. آبياري بوسيله چاههاي لولهكشي
محدود و پمپهاي بالابر در اواخر دهه 1970 آغاز شد از وقتي كه كنترل دولت بر تهيه و
توزيع وروديهاي مدرن كشاورزي لغو شد. از اواخر دهه 1980 و با آزاد شدن واردات ماشينآلات
كشاورزي استفاده از چاههاي لولهكشي به سرعت افزايش يافت: در سال 1999، برنج تقريباً %80 از كل نواحي آبي را تشكيل ميدهد؛ %70 از اين زمينها بوسيله كشاورزان با چاههاي
لولهكشي كم عمق و پمپهاي برقي
خود آنها آبياري ميشوند.
استفاده بيش از حد از آبزميني با اثرات نامطلوب بر ذخائر آب شرب به مسئلهاي زيست
محيطي تبديل شده است؛ همچنين ارتباطات مشكوكي با آب آلوده به آرسنيك مشاهده شده است.
سيل هر سال اتفاق ميافتد، اما تنها هر 10 سال يكبار موجب بروز خسارات جدي ميشود.
سيل معمولي بخشي از اكوسيستم بوده و به حفظ كيفيت خاك كمك ميكند. نواحي مستعد سيل
براي برنج بورو مناسب ميباشند، زيرا در فصل خشكسالي آب موجود بوده و هزينه آبياري
كم ميباشد.
خاك نواحي ساحلي تحت تأثير شوري ميباشد. بيشتر خاكها داراي كمبود مواد آلي (خيلي
كمتر از %5/0) و در نتيجه كمبود نيتروژن ميباشند. كمبود روي و گوگرد نيز رايج ميباشد؛
ميزان جايگزيني فسفر
و پتاسيم ناكافي است. زيربناي بازاريابي براي برنج مناسب ميباشد
اما براي ديگر كالاهاي كشاورزي،
به ويژه مواد فاسد شدني، مناسب نيست. قيمتهاي محصولات
برنج و غيربرنج به علت
عدم دسترسي به بازارهاي بينالمللي و كالاهاي پراكنده يا برداشتهاي
نامناسب مؤثر بر تعادل عرضه و تقاضا در اقتصاد داراي نوسان ميباشد. اكنون قيمت برنج
براي ايجاد انگيزه در كشاورزان براي تداوم رشد توليد بسيار كم ميباشد. وقتي توليد
غلات به
مرز خودكفايي برسد، قيمت برنج در مزرعه به سرعت كاهش مييابد. سياست حركت مداوم
غلات انباري به كانالهاي بازار و جايگزيني محصول تازه بجاي آن براي تثبيت قيمت برنج
ضروري است.
چالش اصلي براي خودكفايي غذايي در بنگلادش تداوم توليد از نظر بسياري از محدوديتهاي
ساخته دست بشر، بيوتيك، و غير بيوتيك ميباشد. جمعيت نسبت به توليد غذا بزرگتري ميباشد
زيرا توليد غذا همگام با رشد جمعيت افزايش مييابد. تراكم جمعيت 900 نفر/ كيلومتر مربع
يكي از بيشترينها
در جهان ميباشد. از اواخر دهه 1980، بنگلادش پيشرفت قابل توجهاي
در كنترل جمعيت ارائه داده است. سرشماري جمعيت در سال 2001 رشد جمعيت سالانه %6/1 از
سال 1991 تا 2001 نسبت به %4/2 از سال 1981- 91/1 گزارش ميدهد.
فرصتهاي توليد تحقيق و توسعه برنج مؤثر ميباشد، اما ميتواند با ارتباطات مؤثرترين تحقيق و توسعه
كارآمد باشد.
گسترش mvهاي كوتاه مدت براي ازدياد محصول از جمله مقياسهايي است كه ميتواند به تثبيت
عرضه برنج و ترغيب رشد كشاورزي كمك ميكند؛ همچنين به توسعه بيشتر تسهيلات زهكشي و
آبياري؛ تهيه گونهها مقام در برابر شوري، خشكسالي، و زير آب رفتن براي افزايش بهرهوري
در نواحي ساحلي و سيلخيز؛ و كاهش فاصله محصول در نواحي آبي با گسترش عملكردهاي علمي
افزايش محصول و مديريت منابع طبيعي نيز كمك ميكند.
شكل 1- سهم كالريها و پروتئين از برنج، 1966- 99
شكل 2- شاخصهاي توليد برنج، ناحيه، و محصول، 1966- 2000
شكل 3- توليد سرانه (به صورت شالي)، 1966- 99
شكل 4- وضعيت تجاري خالص، 1966- 99
|
1985 |
1990 |
1995 |
1998 |
1999 |
2000 |
ناحيه زيركشت (هكتار) |
170/398/10 |
340/435/10 |
700/951/9 |
630/115/10 |
000/708/10 |
000/700/10 |
محصول (تن/ هكتار) |
2/2 |
6/2 |
7/2 |
9/2 |
2/3 |
3/3 |
توليد (تن) |
288/556/22 |
904/777/26 |
000/398/26 |
000/708/29 |
800/426/34 |
800/820/35 |
واردات برنج (تن) |
323/677 |
062/380 |
946/995 |
208/127/1 |
322/215/2 |
na |
واردات شالي (تن) |
0 |
0 |
601/579 |
472/168 |
0 |
na |
صادرات برنج (تن) |
0 |
0 |
58 |
105 |
170 |
na |
صادرات شالي (تن) |
na |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
جمعيت، كل (1000×) |
373/99 |
465/109 |
616/118 |
774/124 |
947/126 |
na |
جمعيت، كشاورزي (1000×) |
496/68 |
460/71 |
686/71 |
985/71 |
001/72 |
na |
ناحيه كشاورزي (1000× هكتار) |
735/9 |
037/10 |
748/8 |
932/8 |
na |
na |
ناحيه كشاورزي آبياري شده (1000× هكتار) |
073/2 |
936/2 |
429/3 |
844/3 |
na |
na |
كل مصرف كود (تن) |
682/540 |
022/933 |
097/194/1 |
000/171/1 |
na |
na |
تراكتورهاي مورد استفاده در كشاورزي (تعداد) |
900/4 |
200/5 |
300/5 |
40/5 |
na |
na |
ترجمه و تنظيم : مائده قويدل – کارشناس و مترجم زبان انگليسي